در اين راستا حيات و موت نفس را تعريف فرموده ، بدين نكات ، تا پايان رساله اشارت فرموده‌اند : نفس و قواى او و مظاهر وجودى وى به وزان خداى سبحان و قواى دار وجود اعنى : ملائكة اللّه و مظاهر و آيات اوست ؛ انسان كامل چون روح براى عالم و عالم چون بدن است براى آدم ؛ دانش انسانى دوگونه است : دانش روح و دانش بدن ؛ دانشها دوگونه‌اند : تبدل‌پذير و برعكس آن ؛ دانش انسانى بر سبيل كلى بر هشت قسمت است ؛ علم انسان به جوارح خود ، در صورت عدم تقيد در آن مرتبه ، عين علم به نفس است ؛ منشأ اختلاف دانايان در يك امر معلوم ، اختلاف حيثيات معلوم است ؛ در اثناى اين رساله ، همچون برخى از مواضع ديگر رسايل ، حضرت دهدار را با عالم‌نمايانى چند كه درس ناخوانده و يا نادانسته‌اند ، مباحثاتى روى نموده است كه اين رساله نيز واجد بعضى از آنها در وحدت ، تناسخ و حلول و اتّحاد است . در ديگر مواضع به عنوان معارفى چند مىپردازند كه از جملهء آنهاست : اختلاف مراتب و مدارج انسانها ، مقيّد به مقدار دارايى آنهاست مر اسماء حسنى و صفات علياى حق - سبحانه و تعالى - را ؛ ابطال انديشه‌هاى دراويش عارف‌نما و جهلهء صوفيه و سوفسطاييان و تناسخيه ، نقطويه و . . . . ؛ مقصود از حديث علوى « العلم نقطة كثّرها الجاهلون » ، كه در آن موضع يادى نيز از رسالهء اسرارالنقطهء عارف شهير مير سيد على همدانى ( رض ) نموده‌اند ؛ « 1 » كمال اشياء در وصول به انسان است و كمال انسان در لقاء اللّه ؛ شرح ابياتى از شيخ اجل سعدى شيرازى كه فرمود : ابروباد و مه و خورشيد و فلك در كارند . . . ؛ معنى شفاعت ؛ سرّى از اسرار صوم ؛ انسان اعمال نماز است ، چه مرتبهء جامعيت انسانى دارد ؛ اسرار الصلاة ؛ سرّى از اسرار غسل ؛ « 2 » ؛ سرّى از

--> ( 1 ) . تذكار : حديث علوى مذكور را جناب آذرى طوسى ( ره ) در جواهر الاسرار كه من بنده آن را تصحيح نموده است ، شرح كرده‌اند . فارجع إليه إن كنت من الطالبين . ( 2 ) . تذكار : يكى از اسرار غسل جنابت كه حضرت دهدار - رضوان اللّه تعالى عليه - از عنوان آن غفلت فرموده‌اند ، اين است كه آن حالت ، حالت فناى طرفين در يكديگر است و انسان براى فناى در اسما و صفات و ذات حق اوّل - تعالى شأنه - آفريده شده است . فلذا اينان را از آن فنا ، غسل و به وجهى عود و توبه بايد .